Gulliver'in Gezileri 300 yıldır sert hicivden çocuk masalına dönüşerek yaşıyor

Lemuel Gulliver'in hikayesini duymuş olabilirsiniz. Bir gemi kazasından sonra uyanan Gulliver, kendini iplerle yere bağlanmış bir halde bulur, etrafı da üzerine tırmanan minik Lilliputlularla çevrilidir. Bu sahne, Jonathan Swift'in Gulliver'in Gezileri adlı eserinin yayımlandığı 1726 yılından bu yana, yani tam 300 yıldır pek çok kez yeniden canlandırıldı ve hicvedildi.Ancak Gulliver'in daha karanlık maceralarını bilenlerin sayısı muhtemelen daha az. Bu maceralarda gezgin anti-kahramanımız, köpeklere körük yerleştiren bilim insanlarıyla ya da "aydın" ama bir o kadar da ölümcül, konuşabilen atlar topluluğu Houyhnhnm'lerle karşılaşıyor. Bu atlar, kendileriyle aynı dünyayı paylaşan, kaba saba ve insana benzeyen "Yahoo"ları nasıl yok edeceklerini soğukkanlılıkla tartışıyor.İrlandalı-İngiliz din adamı Jonathan Swift'in, kendi ifadesiyle "dünyayı eğlendirmekten ziyade huzursuz etmek" amacıyla yola çıkmasından bu yana geçen 300 yıl boyunca, insanların zihninde iki farklı Gulliver imgesi oluştu. Biri, Kraliyet'i, Kilise'yi ve İngiliz siyasetini yerden yere vuran, insanlardan nefret eden sert bir hiciv, diğeri ise devasa ve minik dünyalar arasında yolculuk eden bir maceracının anlatıldığı, fantastik bir çocuk masalı.Kaba mizahla dolu orijinal Gulliver'in Gezileri, hukuk sistemini, sömürgeciliği ve nihayetinde insan doğasını hedef alıyor. Eser, rasyonel konuşan atlar Houyhnhnm'larla karşılaştıktan sonra insanlardan tiksinen Gulliver'in, hayatının son günlerini bir ahırda, bir atla birlikte kapalı kalarak geçirmesiyle karanlık bir şekilde sona eriyor.Swift'in hikayesi, ilk basımından itibaren pek çok kez kısaltıldı, değiştirildi, uyarlandı ve dönüştürüldü. Zamanla bu hikaye, tıpkı Gulliver'in Lilliput ülkesindeki hali gibi, kendi sınırlarını aşıp, devasa bir boyuta ulaştı.

"Gulliver's Afterlives: 300 Years of Transmedia Adaptation" kitabının yazarı Daniel Cook, "Bu, muhtemelen dünyada en çok uyarlanan metinlerden biri" diyor. Eser, yan hikayelere, illüstrasyonlara, tiyatro oyunlarına ve filmlere ilham vererek geniş bir Gulliver külliyatı oluşturdu. Kitaba adını veren anti-kahraman, Doctor Who ve The League of Extraordinary Gentlemen gibi yapımlarda boy gösterdi. Eski İngiltere Başbakanı Tony Blair ile tanıştı, Disney'in ailelere yönelik eğlenceli yapımlarından, kapitalizme dair Sovyet eleştirilerine kadar pek çok farklı alanda karşımıza çıktı.Tüm bu uyarlamalar arasında, hikayeyi basitleştiren ve "temizleyen", yani en karanlık bölümlerin değiştirildiği, kısaltıldığı ya da tamamen çıkarıldığı versiyonlar, halkın hayal gücünde en kalıcı olanlardı. Londra'daki King's College'dan İngiliz Dili ve Edebiyatı profesörü Abigail Williams "Swift'in, Gulliver'in Gezileri'nin bugün bildiğimiz biçimiyle 21. yüzyıla kadar ulaşabileceğini öngördüğünü sanmıyorum" diyor. "Swift, Gulliver'in Gezileri'ni bir macera hikayesi olarak değil, insanlığa dair güncel ve genel hicivlerden oluşan bir dizi olarak tasarlamıştı."Williams, "İşin asıl olağanüstü yanı da bu" diye ekliyor. "Swift, macera hikayeleriyle alay ediyor ama onlardan öyle bir enerji alıyor ki Gulliver'in Gezileri kendi başına bir macera hikayesine dönüşüyor."Hicivden macera dolu bir peri masalınaSwift'in çağdaşı ve dostu John Gay, romanı "bakanlar kurulundan çocukların odalarına kadar herkesin okuduğu" bir eser olarak tanımlamıştı. Cüretkarlığı nedeniyle bir önlem olarak takma adla 1726'da yayımlanan hikaye büyük ilgi görmüş ve ilk baskısı hızla tükenmişti. Eserin fantastik unsurları genç okurlara hitap ederken, insanlığa yönelik alaycı ve kötümser eleştirileri de edebiyat çevrelerinin dikkatini çekti. O dönem Londra'da bulunan Fransız yazar ve filozof Voltaire, Gulliver'in Gezileri'ni büyük bir keyifle okumuştu ve eser kendi romanı Candide üzerinde etkili oldu..Ne var ki hikaye daha o dönemde değişikliğe uğratılmaya başlanmıştı. Yayıncı Benjamin Motte, metne dönemin kraliçesi Anne'i savunan ifadeler eklemiş, buna karşılık eserdeki bazı sert siyasi eleştirileri çıkarmıştı. Gulliver'in Gezileri'nin "chapbook" adı verilen ucuz kitapçıklar halinde basılması, Swift'in hikayesinin daha da basitleştirilmesine ve değişmesine yol açtı. Williams, "Kitap ilk çıktığında çoğu kişi için pahalıydı" diyor. Fakat bu ucuz kitapçıklar, genç okur kitlesi arasında beklenmedik ve büyük bir başarı yakalardı.

Elli yıl sonra bir yayıncı bir fırsat yakaladı. Swift'in 1776'daki ölümünden 20 yıl sonra Francis Newbery, hikayeyi daha da kısaltan bir özet yayımladı. Bu versiyonda, salatalıklardan güneş ışığı çıkarma gibi saçma deneylerle Kraliyet Cemiyeti'nin bilimsel çalışmalarını alaya alan Laputa ülkesini ve konuşan atlar Houyhnhnm'leri tamamen çıkardı.Bu basım, hicivden ziyade macera dolu bir peri masalı niteliğindeydi ve Gulliver'in Lilliputlular ve Brobdingnaglılar arasındaki serüvenlerine odaklanıyordu. Genç okuyucular, belki de yerinde bir kararla, Gulliver'in, devasa Brobdingnaglıların vücutlarındaki çiçek bozuğu izlerini ve yaraları fark etmesini veya Liliput sarayındaki bir yangını üzerine idrarını yaparak söndürmeye çalışmasını okumuyorlardı. Cook'a göre, bu tür sahneler "Shakespeare ve Chaucer'da [Canterbury Masalları'nın yazarı] görülen o büyük skatolojik (dışkı ve beden atıklarıyla ilgili) geleneği" sürdürse de çocuklar için uygunsuz bulunmuştu. Belki de böylesi daha doğruydu.1790'lara gelindiğinde, eserin kısaltılmış versiyonları bir standart haline geldi ve Gulliver'in Gezileri, İngiltere'den ziyade kıta Avrupası'nda çok daha büyük bir başarı yakaladı. Cook, "Almanca, Fransızca ve İspanyolcaya hızla uyarlandı ve genellikle basitleştirilmiş versiyonları tercih edildi. Böylece dil engelleri aşılmış oldu" diyor.Zaman içinde kültürel ve dini bakış açıları, Gulliver'in Gezileri'ni daha da keskin bir şekilde ikiye ayırdı. Bir yanda dehşet unsurlarıyla dolu tuhaf bir parodi, diğer yanda ise çocuklara yönelik, hayal gücüne dayalı bir masal.'İnsanlığa yönelik topyekun bir saldırı'Kraliçe Victoria dönemi (1837- 1901) insanları, sanıldığı kadar aşırı ahlakçı veya tutucu değildi ama Grant'e göre "Gulliver'in Gezileri"nden büyük ölçüde nefret ediyorlardı. Özellikle, insanlığın Houyhnhnm'lar diyarındaki kaba saba "Yahoo"lara indirgenebileceği fikri son derece rahatsız ediyordu. Vanity Fair romanının yazarı William Makepeace Thackeray, 1853 tarihli "18. Yüzyıl İngiliz Mizahçıları" adlı kitabında, eseri "sözcükleri pis, düşünceleri pis, öfkeli, hiddetli ve müstehcen" olarak tanımlamıştı. Victoria dönemi yazarı ve eleştirmeni Edmund Gosse ise, Swift'in "insan düşmanı dehasının" ancak hastalıklı bir zihinden çıkabileceği sonucuna varmıştı. "Baş dönmesi kronikleşmişti, insan düşmanlığı da öyle... Zihninin tam olarak kontrolü altında olmadığını düşündüren bir şeyler vardı."Tarihçi Hester Grant, "Victoria dönemi insanları, eserin Hristiyanlık değerleriyle bağdaşmadığını düşünüyor, dışkı ve cinsellikle ilgili unsurlardan, ayrıca o karamsar ve bitmek bilmeyen insan düşmanlığından nefret ediyorlardı" diyor. "Dolayısıyla, eseri kendi algılarına göre 'çirkin' olan hiciv unsurlarından arındırıp, geriye hayal gücüne dayalı, tertemiz ve hoş bir eser bırakmakta büyük ölçüde onların sorumlu olduğunu düşünüyorum."Cook'a göre dördüncü yolculuk, "insanlığa yönelik topyekun bir saldırı" olarak görülüyordu ve eserin dinden uzak gibi görünen doğası, insanları asıl şoke eden şeydi. Cook, "Swift burada, bizim Yahoo'lar gibi olduğumuzu söylüyor" diyor. "İnsanlar, ilk yolculukta siyasetçilerin küçük hesaplarıyla alay edilmesini sorun etmiyorlardı. Sonuçta hepimiz siyasetçilerin işe yaramaz olduğunu biliyoruz. Ancak dördüncü yolculukta Swift, insan olmanın temelini hedef alıyor. "Gulliver'in Gezileri'nin çocuklara yönelik versiyonlarının yalnızca ilk iki yolculuğu kapsaması bir tesadüf değil, eserin tamamını barındıran bir uyarlamayla neredeyse hiç karşılaşmıyoruz."

Swift, kendi mezar taşı yazıtını bizzat kaleme almıştı. Bu yazıtta "Vahşi bir öfkenin artık kalbini parçalayamayacağı bir yerde" deniyordu. Gulliver'in Gezileri her ne kadar fantastik ve hayal gücüne dayalı bir eser olsa da hikayeye yön veren o öfke duygusunu göz ardı etmek mümkün değil.Hikayede "Büyük Uçlular" (Big-endians) ve "Küçük Uçlular" (Little-endians) grupları arasında yaşanan savaş gibi, Jonathan Swift'in insanlardan nefret ettiği iddiası da akademik dünyada yoğun tartışmalara konu oldu. Thackeray gibi bazıları Swift'in gerçekten insanlıktan nefret ettiğine inanırken, diğerleri Gulliver'in basiretsiz karakterinin aslında hicvin bir hedefi olduğunu savunuyor.Gulliver'in Gezileri, uzun yıllar boyunca İngiliz yönetiminin kalbi Westminster'daki Muhafazakarlar için etkili bir hicivci ve siyasi propagandacı olarak görev yapan Swift'in, kariyerinin son döneminde ortaya koyduğu bir başyapıt. Swift, etkili siyasi broşürler kaleme aldığı ve Muhafazakar Parti'nin önde gelen isimleriyle yakın ilişkiler kurduğu bu dönemi, hayatının en parlak yılları olarak gördü.Bu ayrıcalıklı yaşam, 1714'te Kraliçe Anne'in ölümü ve Swift'in hizmet ettiği hükümetin çöküşüyle ??sona erdi. Grant'e göre Swift, "siyasi gücünü kaybetmenin yasını tuttu" ve her şeyden önemlisi, kendisine haksızlık edildiğini hissetti. Anglikan Kilisesi'nde rahat ve üst düzey bir makam beklerken, bunun yerine Dublin'deki St. Patrick Katedrali'nin başına getirildi. Swift ise bu görevi adeta bir sürgün olarak değerlendirdi. Grant, "Bu durum, Gulliver'in Gezileri'ne, saraylara yönelik hicivleri, nankörlük ve ihanet temalarıyla fazlasıyla yansıdı" diyor.

Yazar Dublin'de doğmuş olsa da Swift'in İrlanda ile karmaşık bir ilişkisi vardı. Kendi ülkesini "sefil, pis, köpek yuvası gibi bir hapishane" ve "yalnızca ölünecek bir yer" olarak tanımlamıştı. Fakat aynı zamanda, İngiltere'ye karşı İrlanda'nın özerkliğini savunan bir figür haline geldi. Bu durum, hem siyasi yazılarında hem de Gulliver'in Gezileri eserinin bazı bölümlerinde kendini gösteriyor. Bunlar, Motte'nin yaptığı ilk baskıda fazla tartışmalı bulunmuş ve sömürgeci tahakküme yönelik eleştiri metinden çıkarılmıştı. Ancak Grant, bunun Swift'in insanlığı soyut bir düzlemde eleştirmekten ziyade, hiciv yoluyla dünyayı değiştirmeyi amaçlayan bir reformcu olduğunu gösteren bir kanıt olarak görüyor. Grant, "İnsanlığı en kötü haliyle betimliyor çünkü okurunu, etrafında korkunç olaylar yaşanırken günlük hayatına devam etmesine izin veren o eylemsizlik halinden sarsıp uyandırmak istiyor" diyor. "Adeta başımıza vurarak, 'İşte haliniz bu, hadi bir şeyler yapın!' diyor."Gulliver'in Gezileri'nin mirası, bugün tıpkı bir Brobdingnag devi kadar heybetli bir şekilde yükseliyor. Tüm zamanların üzerinde en çok çalışma yapılmış İngilizce eserlerinden biri olmasına rağmen, içeriği büyük ölçüde sadeleştirilmiş veya sansürlenmiş uyarlamaları nedeniyle belki de en az anlaşılanlarından biri. Eserdeki kavramlar dilimize yerleşti, hatta dijital çağda bilgisayar baytlarındaki "endianness" (bilgisayar belleğindeki bayt dizilim düzeni) teriminden arama motoru Yahoo'ya kadar pek çok alanda kendine yer buldu. Hatta eserde, yapay zekanın bile öngörüldüğü söylenebilir. Kullanıcının hiçbir uzmanlığı olmaksızın kitaplar ve matematiksel çıktılar üretebilen, devasa, kollu bir "bilgi makinesi" tasviriyle. Belki de 20. yüzyılın dehşet verici olayları, orijinal metnin yeniden mercek altına alınmasını sağladı. George Orwell'dan Sylvia Plath'e kadar edebiyat dünyasının dev isimleri bu esere atıfta bulundu. Orwell, Swift'i "Muhafazakar anarşist" diye tanımladı ve onun "kin dolu, kötümser" masalındaki, neşeden yoksun Houyhnhnmler distopyasında modern totaliterizmin habercisini gördü.Swift'in asıl niyeti ne olursa olsun, Gulliver'in Gezileri kendi sınırlarını aşarak çok daha büyük bir fenomene dönüştü. Ünlü yazar Rudyard Kipling, Swift için "tüm insanlığa karşı bir iddianame hazırlamaya çalıştı ama geriye çocuklar için bir kitap bıraktı" demişti.Ancak Swift, hikayesi etrafında dönen bitmek bilmez tartışmaları ve eserin uğradığı sayısız değişimi görseydi, muhtemelen hem eğlenir hem de hayal kırıklığına uğrardı.Williams, "Bence umutsuzluğa kapılırdı" diyor. "Döneminin kültürünün sığlaşmasına karşı çok eleştireldi. Öte yandan bu, Swift'in pek çok eserinde olduğu gibi, yanlış anlaşılmalarla adeta oyun oynayan bir metin."Belki de Swift, eserinin yanlış anlaşılıyor olmasından büyük bir keyif alırdı."Orijinali İngilizce olan bu makalenin çevirisinde yapay zekadan yararlandık. Yayınlanmadan önce çeviriyi bir BBC gazetecisi kontrol etti.